Khi ai đó nói một ngôn ngữ khó, câu hỏi đáng đặt là khó ở đâu. Độ khó không phải một đại lượng duy nhất mà phân bố qua nhiều mảng độc lập, và một ngôn ngữ có thể rất khó ở một mảng trong khi dễ hơn trung bình ở các mảng còn lại.
- Sáu mảng có thể khó độc lập với nhau: chữ viết, phát âm, ngữ pháp, từ vựng, nghe, và sắc thái.
- Gộp chúng thành một nhãn khó khiến bạn không biết phải chuẩn bị gì.
- Biết mảng nào khó giúp bạn phân bổ thời gian đúng chỗ.
- Mảng khó nhất thường quyết định cảm giác chung về ngôn ngữ đó.
Sáu mảng có thể khó độc lập
Sáu mảng dưới đây không đi cùng nhau. Mảng thứ sáu là mảng ít được nhắc tới nhất nhưng lại là chỗ người học lâu năm vẫn vướng: cách chọn mức trang trọng và cách nói cho tự nhiên không nằm trong sách và chỉ đến từ tiếp xúc lâu dài.
Vì sao gộp lại gây hiểu sai
Khi bạn chỉ biết rằng một ngôn ngữ khó, bạn không có thông tin nào để lên kế hoạch. Hai ngôn ngữ cùng được gán nhãn khó có thể đòi hỏi hai cách chuẩn bị hoàn toàn khác nhau: một ngôn ngữ khó vì phải nhớ hàng nghìn ký tự thì cần một kế hoạch dài hơi với việc ôn lặp mỗi ngày; một ngôn ngữ khó vì hệ thống biến đổi hình thái thì cần đầu tư vào việc gặp các dạng trong câu thật. Nhãn chung không phân biệt được hai tình huống đó. Vì vậy câu hỏi hữu ích không phải ngôn ngữ này có khó không mà là nó khó ở mảng nào.
Cách đánh giá cho hữu ích
Bốn bước dưới đây cho bạn một bức tranh dùng được. Bước thứ ba đáng chú ý: mảng khó nhất thường chi phối cảm giác chung của bạn về ngôn ngữ đó, nên biết trước nó nằm ở đâu giúp bạn chuẩn bị tinh thần đúng chỗ.
Sai lầm thường gặp
- Chấp nhận nhãn khó mà không tìm hiểu nó khó ở mảng nào.
- Phân bổ thời gian đều cho mọi mảng thay vì dồn vào mảng thật sự khó.
- Kết luận về một ngôn ngữ dựa trên một mảng duy nhất bạn đã nghe nói tới.
Câu hỏi thường gặp
Mảng nào thường khó nhất với người Việt?
Thường là mảng có cơ chế mà tiếng Việt không có, đặc biệt là hệ thống biến đổi hình thái. Mảng chữ viết thì tùy hệ chữ, và mảng phát âm thì tùy ngôn ngữ có thanh điệu hay không.
Có ngôn ngữ nào khó ở cả sáu mảng không?
Hiếm, vì các mảng khó thuộc về những đặc điểm khác nhau và ít khi tập trung hết vào một ngôn ngữ. Thường thì hai ba mảng khó và các mảng còn lại ở mức trung bình.
Tìm hiểu về sáu mảng này ở đâu?
Phần giới thiệu của giáo trình, các bài viết của người đã học, và diễn đàn người học. Hỏi cụ thể theo từng mảng cho câu trả lời hữu ích hơn hỏi chung ngôn ngữ này có khó không.
Biết mảng khó rồi thì làm gì?
Dành thời gian cho nó ngay từ đầu thay vì để tới khi gặp, và nếu có thể thì tìm người dạy cho riêng mảng đó. Đây là cách dùng ngân sách hiệu quả nhất.