So sánh hai ngôn ngữ là điều người học làm liên tục, và nó rất hữu ích khi bạn so đúng thứ. Nhưng có những câu hỏi so sánh nghe hợp lý mà thực ra không có câu trả lời, và biết phân biệt giúp bạn không mất thời gian.
- So sánh được: cấu trúc, hệ thống âm, cách tổ chức từ vựng, và độ khó với một người cụ thể.
- Không so sánh được: ngôn ngữ nào hay hơn, phong phú hơn hay logic hơn.
- Mọi ngôn ngữ đều diễn đạt được mọi điều người nói cần diễn đạt.
- So sánh với tiếng mẹ đẻ là công cụ học tập tốt nếu dùng đúng cách.
Bốn mặt so sánh được
Bốn mặt dưới đây cho ra kết quả khách quan và có ích. Mặt thứ tư là mặt duy nhất trong bốn mặt có yếu tố cá nhân: độ khó luôn là quan hệ giữa ngôn ngữ đích và tiếng mẹ đẻ của người học, nên nó so sánh được nhưng phải nêu rõ là với ai.
Ba câu hỏi không có ý nghĩa
Ba câu dưới đây được hỏi rất nhiều nhưng không có câu trả lời. Câu thứ hai đáng nói nhất: mọi ngôn ngữ đều có đủ phương tiện để diễn đạt những gì cộng đồng nói nó cần diễn đạt, và khi cần khái niệm mới thì ngôn ngữ tạo ra từ mới hoặc vay mượn — nên không có ngôn ngữ nào nghèo hơn ngôn ngữ nào về khả năng biểu đạt.
Dùng so sánh cho việc học
Bốn cách dưới đây biến so sánh thành công cụ học tập. Cách thứ nhất hữu ích nhất và ít người làm có hệ thống: liệt kê những cơ chế mà ngôn ngữ đích có mà tiếng Việt không có, vì đó chính là danh sách những thứ bạn phải học từ đầu chứ không thể suy ra.
Sai lầm thường gặp
- Đánh giá một ngôn ngữ là hay hơn hoặc logic hơn ngôn ngữ khác.
- Dùng so sánh với tiếng Việt để suy ra cách nói thay vì để hiểu khác biệt.
- Hỏi ngôn ngữ nào khó hơn mà không nêu khó với người nói tiếng gì.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao nói mọi ngôn ngữ đều phong phú như nhau?
Vì mỗi ngôn ngữ phát triển đủ phương tiện để diễn đạt những gì cộng đồng nói nó cần. Khi xuất hiện khái niệm mới, ngôn ngữ tạo từ mới hoặc vay mượn — đây là quá trình diễn ra ở mọi ngôn ngữ.
Có ngôn ngữ nào nhiều từ hơn ngôn ngữ khác không?
Việc đếm số từ phụ thuộc hoàn toàn vào cách bạn định nghĩa một từ và tính tới đâu, nên các con số so sánh kiểu này ít có ý nghĩa. Ngoài ra số mục từ điển không phản ánh khả năng biểu đạt.
So sánh với tiếng Việt có làm mình dịch trong đầu không?
Có nguy cơ nếu bạn dùng so sánh như công cụ tạo câu. Hãy dùng nó ở giai đoạn tìm hiểu để biết mình cần học gì, rồi khi luyện thì học câu mẫu nguyên khối.
Có ngôn ngữ nào chính xác hơn ngôn ngữ khác không?
Mọi ngôn ngữ đều có cách diễn đạt chính xác khi cần, và cũng đều có cách nói mơ hồ khi người nói muốn mơ hồ. Sự khác nhau nằm ở chỗ mỗi ngôn ngữ bắt buộc đánh dấu những thông tin khác nhau.