Có hai cách hoàn toàn khác nhau để nhóm các ngôn ngữ: theo quan hệ họ hàng lịch sử, và theo đặc điểm cấu trúc. Hai cách này cho ra hai bức tranh khác nhau, và với người học thì cách thứ hai đôi khi hữu ích hơn.
- Họ ngôn ngữ nói về nguồn gốc lịch sử, loại hình nói về cấu trúc hiện tại.
- Hai ngôn ngữ cùng họ có thể khác loại hình, và ngược lại.
- Ba tiêu chí loại hình thường dùng: trật tự thành phần, cách đánh dấu quan hệ, và mức biến đổi hình thái.
- Với người học, loại hình cho biết ngôn ngữ vận hành ra sao, hữu ích hơn quan hệ họ hàng.
Ba tiêu chí loại hình thường dùng
Ba tiêu chí dưới đây phân nhóm các ngôn ngữ theo cách chúng hoạt động. Tiêu chí thứ ba quan trọng nhất với người Việt: tiếng Việt nằm ở một cực của thang này với từ hoàn toàn không biến đổi hình thức, nên ngôn ngữ ở cực kia là những ngôn ngữ có cơ chế xa lạ nhất với bạn.
Vì sao loại hình khác họ ngôn ngữ
Hai cách phân nhóm này trả lời hai câu hỏi khác nhau. Họ ngôn ngữ hỏi các ngôn ngữ này có chung tổ tiên không — đó là câu hỏi lịch sử. Loại hình hỏi chúng vận hành theo cách nào — đó là câu hỏi về cấu trúc hiện tại. Hai câu hỏi này độc lập với nhau: hai ngôn ngữ cùng họ có thể đã phát triển theo hai hướng cấu trúc rất khác nhau qua thời gian, trong khi hai ngôn ngữ không họ hàng gì có thể tình cờ vận hành theo cách rất giống nhau. Với người học, thông tin về loại hình thường hữu ích hơn: nó cho bạn biết ngôn ngữ đích sẽ đòi hỏi bạn học những cơ chế nào mới.
Ý nghĩa với người học
Bốn điều dưới đây là những gì loại hình cho bạn biết. Điều thứ nhất tiết kiệm nhiều thời gian nhất: nếu ngôn ngữ đích cùng loại hình với tiếng Việt ở tiêu chí biến đổi hình thái, bạn bỏ qua được phần khó nhất; nếu khác thì bạn biết mình phải dành thời gian đáng kể cho nó.
Sai lầm thường gặp
- Nhầm loại hình với họ ngôn ngữ, rồi kỳ vọng sai về lợi thế chuyển kiến thức.
- Bỏ qua thông tin về loại hình khi chọn ngôn ngữ, dù nó dự báo tốt hơn về độ khó.
- Cho rằng ngôn ngữ cùng loại hình thì cũng có từ vựng giống nhau.
Câu hỏi thường gặp
Cùng loại hình thì học nhanh hơn chứ?
Nhanh hơn ở phần cấu trúc vì bạn đã quen với cơ chế, nhưng từ vựng thì hoàn toàn không được lợi nếu hai ngôn ngữ không cùng họ. Đây là lợi thế khác với lợi thế họ hàng.
Tiếng Việt thuộc loại hình nào?
Tiếng Việt nằm ở nhóm mà từ không biến đổi hình thức, và quan hệ ngữ pháp được thể hiện qua trật tự cùng các từ chức năng. Đây là thông tin có ích khi bạn đánh giá một ngôn ngữ mới.
Loại hình có thay đổi theo thời gian không?
Có, và đây là một trong những chủ đề nghiên cứu thú vị. Một ngôn ngữ có thể chuyển dần từ loại hình này sang loại hình khác qua nhiều thế kỷ.
Nên xem loại hình hay họ ngôn ngữ khi chọn?
Với mục đích học thì loại hình dự báo tốt hơn về những cơ chế bạn phải học mới. Họ ngôn ngữ dự báo tốt hơn về phần từ vựng chuyển được.