Bên cạnh các ngôn ngữ phát triển tự nhiên trong cộng đồng qua nhiều thế hệ, có những ngôn ngữ được một người hoặc một nhóm thiết kế ra có chủ đích. Chúng phục vụ những mục đích rất khác nhau và không nên gộp làm một.
- Ba loại chính: ngôn ngữ cho giao tiếp quốc tế, ngôn ngữ cho tác phẩm hư cấu, và ngôn ngữ thử nghiệm.
- Điểm chung là chúng được thiết kế có chủ đích thay vì phát triển tự nhiên.
- Một số ngôn ngữ nhân tạo đã có cộng đồng sử dụng thật và phát triển tiếp như ngôn ngữ tự nhiên.
- Khi có cộng đồng dùng thật, ranh giới giữa nhân tạo và tự nhiên mờ đi.
Ba loại chính
Ba loại dưới đây khác nhau về mục đích thiết kế. Loại thứ ba ít được biết nhất nhưng thú vị với người quan tâm tới ngôn ngữ học: có những ngôn ngữ được tạo ra để thử nghiệm một ý tưởng — chẳng hạn xem một ngôn ngữ tuân theo quy tắc logic chặt chẽ sẽ trông thế nào, hoặc một ngôn ngữ tổ chức thông tin theo cách hoàn toàn khác sẽ vận hành ra sao.
Khi ranh giới mờ đi
Điều thú vị xảy ra khi một ngôn ngữ nhân tạo có cộng đồng sử dụng thật. Lúc đó nó bắt đầu phát triển theo cách mà người thiết kế không kiểm soát được: người dùng tạo ra từ mới cho những thứ ngôn ngữ chưa có, cách nói thay đổi theo thói quen sử dụng, và các biến thể xuất hiện. Nói cách khác, nó bắt đầu hành xử như một ngôn ngữ tự nhiên. Với một vài ngôn ngữ nhân tạo, thậm chí đã có những người tiếp nhận nó như một trong các ngôn ngữ đầu tiên từ nhỏ trong gia đình — và khi điều đó xảy ra thì việc gọi nó là nhân tạo chỉ còn phản ánh nguồn gốc chứ không phản ánh tình trạng hiện tại.
Khác biệt so với ngôn ngữ tự nhiên
Bốn khác biệt dưới đây đúng ở thời điểm ngôn ngữ mới được tạo ra. Khác biệt thứ hai giảm dần theo thời gian nếu có cộng đồng dùng: một ngôn ngữ được thiết kế thường rất đều đặn về quy tắc lúc đầu, nhưng khi được dùng thật thì các bất quy tắc bắt đầu xuất hiện qua thói quen sử dụng.
Sai lầm thường gặp
- Gộp ba loại ngôn ngữ nhân tạo làm một khi bàn về chủ đề này.
- Cho rằng ngôn ngữ nhân tạo thì đơn giản và không có chiều sâu.
- Bỏ qua thực tế là một số ngôn ngữ nhân tạo đã có cộng đồng sử dụng thật.
Câu hỏi thường gặp
Ngôn ngữ nhân tạo có phải ngôn ngữ thật không?
Nếu có cộng đồng dùng nó để giao tiếp thật thì nó hoạt động như một ngôn ngữ thật, với ngữ pháp, từ vựng và cả sự thay đổi theo thời gian. Nguồn gốc thiết kế không làm nó kém thật hơn.
Có bao nhiêu ngôn ngữ nhân tạo?
Rất nhiều nếu tính cả những ngôn ngữ do cá nhân tạo ra và ít người biết. Số có cộng đồng sử dụng đáng kể thì ít hơn nhiều.
Ai tạo ra chúng?
Đủ loại người: người có lý tưởng về giao tiếp quốc tế, tác giả và nhà làm phim, nhà ngôn ngữ học, và cả những người làm vì yêu thích. Đây là một sở thích có cộng đồng riêng.
Ngôn ngữ nhân tạo có phát triển được không?
Có, khi có cộng đồng dùng thật. Chúng phát triển theo đúng những cơ chế mà ngôn ngữ tự nhiên phát triển: tạo từ mới, thay đổi cách dùng, xuất hiện biến thể.