Mọi người học đều so sánh ngôn ngữ mới với tiếng mẹ đẻ, dù có ý thức hay không. Việc này rất hữu ích ở một giai đoạn và trở thành cản trở ở giai đoạn khác, nên điều đáng biết là khi nào nên dùng và khi nào nên buông.
- So sánh hữu ích nhất ở giai đoạn tìm hiểu và ở việc phát hiện chỗ dễ mắc lỗi.
- Nó gây hại khi trở thành cách bạn tạo câu, vì bạn sẽ dịch trong đầu.
- Thời điểm nên chuyển là khi bạn đã có đủ câu mẫu để nói mà không cần dịch.
- Chuyển không có nghĩa là bỏ hẳn, mà là chuyển từ công cụ chính sang công cụ phụ.
Ba cách dùng hiệu quả
Ba cách dưới đây là lúc so sánh với tiếng mẹ đẻ thật sự có ích. Cách thứ hai giá trị nhất và ít người làm có hệ thống: những chỗ hai ngôn ngữ gần giống nhau mà không giống hẳn là nơi lỗi hay xảy ra nhất, vì bạn không nghi ngờ nên không kiểm.
Ba cách gây hại
Ba cách dưới đây khiến so sánh trở thành cản trở. Cách thứ nhất là vấn đề nghiêm trọng nhất về lâu dài: nếu bạn tạo câu bằng cách nghĩ bằng tiếng Việt rồi chuyển sang, bạn không bao giờ đạt được tốc độ của hội thoại thật, và câu bạn tạo ra thường mang cấu trúc tiếng Việt.
Thời điểm nên chuyển
Dấu hiệu rõ nhất cho thấy đã đến lúc giảm dựa vào so sánh là khi bạn bắt đầu có những câu bật ra mà không qua bước dịch. Ban đầu điều này chỉ xảy ra với vài câu chào hỏi quen thuộc, rồi mở rộng dần. Cách thúc đẩy quá trình này là học câu mẫu nguyên khối thay vì học từ rồi ghép: khi bạn đã thuộc vài trăm câu mẫu, phần lớn tình huống thường ngày được xử lý bằng cách gọi ra một mẫu đã có chứ không phải xây câu từ đầu. Chuyển sang giai đoạn này không có nghĩa là bỏ hẳn việc so sánh — nó vẫn hữu ích khi bạn gặp một cấu trúc lạ và muốn hiểu nhanh — chỉ là nó chuyển từ công cụ chính sang công cụ phụ.
Sai lầm thường gặp
- Viết bằng tiếng Việt trong đầu rồi chuyển sang, tạo ra câu mang cấu trúc tiếng Việt.
- Tìm từ tương đương một đối một cho mọi từ mới.
- Coi những chỗ ngôn ngữ mới khác tiếng Việt là vô lý hoặc thừa thãi.
Câu hỏi thường gặp
Người mới có nên tránh so sánh hoàn toàn không?
Không, ở giai đoạn đầu thì so sánh giúp hiểu nhanh và rất khó tránh. Điều nên tránh là dùng nó làm cách chính để tạo câu khi nói.
Làm sao bỏ được thói quen dịch trong đầu?
Chủ yếu bằng cách học câu mẫu nguyên khối và luyện nói nhiều, để câu bật ra trước khi bạn kịp dịch. Đây là quá trình dần dần chứ không phải một quyết định.
Từ điển song ngữ có làm mình dịch nhiều hơn không?
Có phần, và đó là lý do nhiều người chuyển dần sang từ điển đơn ngữ khi đủ trình độ. Nhưng ở giai đoạn đầu thì từ điển song ngữ vẫn là công cụ hợp lý.
So sánh có giúp gì ở trình độ cao không?
Có, nhưng ở dạng khác: khi bạn gặp một cấu trúc lạ hoặc một sắc thái khó nắm, đối chiếu với tiếng Việt giúp hiểu nhanh. Chỉ là bạn không dùng nó để tạo câu nữa.